Eskişehir görece daha iyi bir tablo çizse de durum oldukça çarpıcı: Kentte 0-5 yaş grubundaki çocukların yüzde 64,2’si okul öncesi eğitim hizmetlerinden yararlanamıyor.
TÜRKİYE’DE ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ AVRUPA’NIN GERİSİNDE
Odunpazarı Belediyesi Eskişehir Strateji Geliştirme Ofisi’nin (ESGO) yayımladığı ‘Türkiye ve Eskişehir’de Okul Öncesi Eğitim Hizmetlerinin Durumu’ raporu, çarpıcı başlıklar içeriyor.
Rapora göre, Türkiye’de okul öncesi eğitim, özellikle 0-2 yaş grubunda neredeyse yok denecek kadar sınırlı. OECD verilerine göre bu yaş grubunda katılım oranı yüzde 5’in altında kalırken, 3-5 yaş grubunda bu oran yüzde 54 seviyesinde. Bu iki veri birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’de 0-5 yaş arası çocukların yalnızca yaklaşık yüzde 27-28’i okul öncesi eğitim hizmetlerine erişebiliyor.
Avrupa Birliği ülkelerinde ise tablo çok daha farklı. 3 yaş altı katılım oranı yüzde 39 bandında. 4-5 yaş katılım oranı ise yaklaşık yüzde 96. Bu fark, Türkiye’de erken çocukluk eğitiminin hâlâ bir ‘hak’ değil, büyük ölçüde imkânı olanın erişebildiği bir hizmet olduğunu ortaya koyuyor.
ESKİŞEHİR’DE MEVCUT DURUM: TÜRKİYE ORTALAMASININ ÜZERİNDE AMA YETERSİZ
ESGO raporu, Eskişehir’in Türkiye ortalamasına kıyasla daha iyi bir performans sergilese de rakamların ciddi bir erişim krizine işaret ettiğini gösteriyor.
0-5 Yaş Nüfus ve Erişim
- Toplam 0-5 yaş çocuk sayısı: 51.987
- Hizmet alan çocuk sayısı: 18.605
- Hizmet alamayan çocuk sayısı: 33.382
Erişim oranı: yüzde 35,8
Sistem dışı kalan oran: yüzde 64,2
Bu tablo, kentte her üç çocuktan ikisinin erken çocukluk eğitimine erişemediğini açıkça ortaya koyuyor.
KREŞLER: KAMUSAL HİZMET YOK, YÜK BELEDİYELERDE VE ÖZEL SEKTÖRDE
ESGO raporunda, Eskişehir’de okul öncesi eğitimin en kritik ayağını oluşturan kreşler açısından tablo dikkat çekici.
Kreş Sayısı ve Kapasite
- Toplam kreş sayısı: 43
- Toplam çocuk sayısı: 3.111
Dağılım:
- 19 özel kreş: 1.666 çocuk
- Odunpazarı Belediyesi (18 kreş): 1.179 çocuk
- Tepebaşı Belediyesi (5 erken çocukluk eğitim merkezi): 182 çocuk
- Şehir Hastanesi (1kreş): 84 çocuk
Bu tabloda, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na bağlı tek bir kamu kreşi bile olmaması dikkat çekici. Ayrıca Eskişehir Osmangazi Üniversitesi’ndeki kamu kreşinin kapatılarak anaokuluna dönüştürülmesi, özellikle 0-2 yaş grubunda kapasiteyi daha da daraltmış durumda.
ANAOKULU VE ANASINIFLARI: İHTİYACA KARŞILIK VERMİYOR
Kurum ve Derslik Sayıları
- Resmi anaokulu: 39
- Özel anaokulu: 49
- Anasınıfı: 136
- Anaokulu derslik: 350
- Anasınıfı derslik: 239
Öğrenci Sayıları
- Anaokulları: 9.403 öğrenci
- Anasınıfları: 6.091 öğrenci
- Toplam: 15.494 öğrenci
Yaş Dağılımı (Anaokulları)
- 3 yaş: 1.511
- 4 yaş: 3.425
- 5 yaş: 4.467 (zorunlu eğitim)
Yaş Dağılımı (Anasınıfları)
- 3 yaş: 78
- 4 yaş: 787
- 5 yaş: 5.226 (zorunlu eğitim)
ESGO raporu, sistemin, ağırlıklı olarak 5 yaş grubuna odaklanmış durumda olduğunu gösteriyor. 3 ve 4 yaş erişiminin hâlâ sınırlı olduğu görülüyor.
ALTYAPI AÇIĞI: ESKİŞEHİR’DE EN AZ 1.670 YENİ DERSLİK GEREKİYOR
Raporda yer alan mevcut tabloya göre Eskişehir’deki açık, yalnızca kapasite değil aynı zamanda ciddi bir altyapı sorunu.
İhtiyaç Hesabı
- Hizmet alamayan çocuk: 33.382
- Gerekli derslik sayısı: 1.670
Okul İhtiyacı (Modele Göre)
- 100 kişi kapasiteli 5 sınıflı model: 334 okul
- 200 kişi kapasiteli 10 sınıflı model: 167 okul
- 300 kişi kapasiteli 15 sınıflı model: 112 okul
Uzmanlara göre bu hesaplar ‘ideal kapasiteye’ göre yapıldığı için gerçek ihtiyaç daha da yüksek olabilir.
YEREL YÖNETİMLERİN ROLÜ: SINIRLI AMA KRİTİK
Odunpazarı Belediyesi tek başına, tüm sistem içindeki çocukların yüzde 6,3’üne hizmet veriyor.
Bu oran, yerel yönetimlerin desteklenmesi halinde kapasitenin hızla artırılabileceğini gösteriyor. Ancak mevcut kaynaklarla bu açığın kapanması mümkün görünmüyor.
EĞİTİMDE MEMNUNİYETSİZLİK ARTIYOR
ESGO raporunda TÜİK verilerine de işaret ediliyor. TÜİK’e göre; eğitim, Türkiye’nin en önemli 3. sorunu. Eğitim memnuniyeti son 12 yılda 13 puan düştü. Bu düşüşte okul öncesi eğitime erişim sorunlarının da önemli bir payı olduğu değerlendiriliyor.
TEMEL SORUNLAR: SİSTEM NEDEN TIKANIYOR?
Uzmanlara göre Türkiye ve Eskişehir özelinde öne çıkan yapısal sorunlar şunlar:
- Kamusal kreş sayısının yetersizliği
- Hizmetin özel sektöre bağımlı olması
- Gelire bağlı erişim eşitsizliği
- Bölgesel dengesizlikler
- Kadın istihdamı ile artan talep
POLİTİKA ÖNERİLERİ: NE YAPILMALI?
ESGO raporunda, yerel ve ulusal bazda yapılması gereken öneriler de yer alıyor:
- Millî Eğitim Bakanlığı ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda yaygın kamu yatırımı yapılmalıdır.
- Özellikle 0–2 yaş grubu için kamusal kreş modeli oluşturulmalıdır.
- Belediyelere, kreş hizmetlerinin yaygınlaştırılabilmesi için merkezi bütçeden pay ve teşvik sağlanmalıdır.
- Mevcut 5 yaş zorunluluğu 4 yaşa, orta vadede 3 yaşa çekilmelidir.
- Bu dönüşüm altyapı yatırımları ile eş zamanlı yürütülmelidir.
- Düşük ve orta gelirli aileler için kreş destek fonu oluşturulmalıdır.
- Özel sektörün fiyatları denetlenmeli ve erişilebilirlik kriterleri belirlenmelidir.
- Eğitim + bakım + beslenme hizmetlerini içeren bütüncül erken çocukluk modeli kurulmalıdır.
- Kadın istihdamı politikaları ile doğrudan entegre edilmelidir.
- Yerel düzeyde düzenli mahalle ihtiyaç haritalaması yapılmalıdır.
- Nüfus, göç ve sosyoekonomik veriler planlamaya entegre edilmelidir.- 0-2, 2-3, 3-4, 4-5, 5-6 yaş bakım verileri düzenli yayımlanmalı, veri şeffaflığına özen gösterilmelidir.
- 150’den fazla kadın çalışanı olan işyerlerinde kreş zorunluluğu kanunu etkin olarak uygulanmalı.
- Kreş açan işletmelere verilen teşvik oranları, işletmenin çalışan sayısına göre kademeli olarak arttırılmalıdır.
ESKİŞEHİR’DE SORUN GÖRÜNENDEN BÜYÜK
Eskişehir, Türkiye ortalamasının üzerinde olsa da tablo net. Her 3 çocuktan 2’si okul öncesi eğitim dışında. Yüzlerce yeni derslik ve okul gerekiyor. 0-2 yaş grubu neredeyse tamamen ihmal edilmiş durumda. Uzmanlara göre mesele yalnızca eğitim değil; eşitlik, kadın istihdamı ve ekonomik kalkınma meselesi.